Bir çiftçiden domates, bir üreticiden süt veya bir arıcıdan bal aldığınızda karşı taraf size fatura kesemez. Çünkü defter tutan bir mükellef değildir.
Bu durumda belgeyi alan taraf düzenler. Müstahsil makbuzu tam olarak bunun içindir: alımı belgeleyen ve stopajı gösteren bir kayıt.
Bu yazıda e-müstahsil makbuzunun kapsamını, düzenleme anını, stopaj tarafını ve stok operasyonuyla bağlantısını anlattık.
İçindekiler
Müstahsil makbuzu nedir?
Müstahsil makbuzu, defter tutmayan çiftçilerden yapılan zirai ürün alımlarında düzenlenen belgedir. Belgeyi satıcı değil, alıcı düzenler.
Bu, günlük ticaret alışkanlığının tersidir. Normalde satan taraf belge keser; burada alan taraf hem belgeyi düzenler hem de stopajı hesaplayıp beyan eder.
e-Müstahsil makbuzu ise bu belgenin elektronik halidir. Kâğıt makbuzla aynı işleve sahiptir; üretim ve saklama biçimi farklıdır.
Kimler düzenler?
Zirai ürün alan gerçek ve tüzel kişiler bu belgeyi düzenler. Uygulamada en sık gıda üreticileri, toptancılar, süt işleyicileri, komisyoncular ve zincir marketler karşılaşır.
e-Müstahsil makbuzuna geçiş zorunluluğu belirli kriterlere bağlıdır ve dönem dönem güncellenir. Kendi durumunuzu mali müşavirinizden teyit etmeniz gerekir.
Zorunlu olmayan işletmeler de isteğe bağlı geçiyor. Sezonda günde onlarca makbuz kesen bir işletme için elektronik ortam ciddi bir kolaylık sağlıyor.
Stopaj nasıl işler?
Müstahsil makbuzunun ayırt edici yanı stopajdır. Alıcı, ödeyeceği tutar üzerinden gelir vergisi kesintisi yapar ve bunu beyan eder.
Oran, ürünün türüne ve satıcının kayıt durumuna göre değişir. Borsa tescili olup olmaması da oranı etkileyebilir. Bu nedenle oranın ürün kartında tanımlı olması önemlidir; her makbuzda elle girilen oran er ya da geç yanlış girilir.
Üreticiye ödenen net tutar, brüt tutardan stopaj düşülerek bulunur. Üretici genellikle net tutarı konuşur; kayıt ise brüt üzerinden yürür. Bu farkın belgede açıkça görünmesi sonraki tartışmaları önler.
Güncel oranlar için mali müşavirinize danışın; bu yazı genel çerçeve sunar.
Belgede hangi bilgiler bulunur?
Üreticinin adı, TC kimlik numarası ve adresi belgede yer alır. Bu bilgiler eksikse makbuz geçersiz sayılabilir.
Ürünün cinsi, miktarı, birim fiyatı ve toplam tutarı yazılır. Ardından stopaj tutarı ve üreticiye ödenecek net tutar gösterilir.
Ödeme şekli de belirtilir. Nakit, banka veya çek olabilir; kayıt tarafında bu bilgi tahsilat-ödeme fişiyle eşleşmelidir. Tahsilat ve ödeme fişi yazısında bu bağlantıyı anlattık.
Belgenin görünümü de özelleştirilebilir. Şablon yapısını XSLT belge tasarımı yazısında ele aldık.
Stok ve maliyet tarafı
Makbuz yalnızca bir vergi belgesi değildir; aynı zamanda bir stok girişidir. Alınan ürün depoya girer ve maliyeti oluşur.
Zirai ürünlerde parti takibi çoğu zaman gereklidir. Hangi üreticiden hangi partinin geldiği, sonradan bir sorun çıktığında izlenebilir olmalıdır. Bu yapıyı parti lot takibi yazısında anlattık.
Gıda üretimi yapıyorsanız bu izlenebilirlik hammaddeden mamule kadar uzanır. Gıda üretiminde lot izlenebilirliği yazısı zinciri uçtan uca ele alıyor.
Maliyet hesabında stopajın nasıl değerlendirileceği önemlidir. Ürünün maliyeti brüt tutar üzerinden mi yoksa net üzerinden mi oluşacak sorusunun cevabını mali müşavirinizle netleştirin.
Sahada işleyen pratik düzen
Zirai alım genellikle sahada, tartı başında yapılır. Üretici bekler; belge o anda oluşmalıdır. Bu, mobil kullanımı gerekli kılan bir senaryodur.
Pratik akış şöyle işler: üretici kartı seçilir veya hızlıca açılır, ürün ve miktar girilir, sistem stopajı hesaplar, net tutar görünür ve ödeme kaydedilir.
Üretici kartlarının önceden açılmış olması işi hızlandırır. Sezon başlamadan kart temizliği yapmak, sezonda dakikalar kazandırır; cari hesap kartı açma yazısına bakabilirsiniz.
Belge akışı e-Belge modülünde, stok girişi stok modülünde, ödeme ise finans modülünde aynı hesapta birleşir.
Sık sorulanlar
Üretici mükellefse ne yapılır?
Mükellef olan üretici fatura keser; müstahsil makbuzu düzenlenmez. Kontrolü alım anında yapmak gerekir.
Makbuz sonradan düzeltilebilir mi?
Elektronik belgede düzeltme kuralları geçerlidir; genel yaklaşımı iptal ve itiraz yazısında anlattık.
Ne kadar süre saklanmalı?
Diğer e-belgelerle aynı saklama yükümlülüğüne tabidir; e-belge arşivleme yazısına bakın.
Kredi tüketimi nasıl hesaplanır?
Her makbuz belge sayılır. Sezonluk hacim planlamasını e-belge kredisi planlama yazısında ele aldık.
Müstahsil makbuzu, tarımsal tedarik zincirinin en alt halkasını kayda bağlayan belge. Doğru tanımlarla desteklendiğinde tartı başında dakikalar içinde kesiliyor.
EQLEM ekibiyle görüşerek zirai alım akışınızı stok ve finansla birlikte kurgulayabilirsiniz.